KELAM-I KADİM'İN ANLAM HARİTASI


İnsanların yetişme tarzları, farklı eğitim düzeyi ve algılama gücüne sahip olmaları anlayışlarında birtakım farklılıklara neden olur. Herkes eline aldığı metni kendi zaviyesinden tahlil eder. Bir vakıayı kelamcı, tefsirci, hadisçi ayrı vurgularla değerlendirir.

İslam?ın erken yıllarından günümüze kadar Kur?an farklı zaviyelerden telakki edilmiş ortaya değişik tefsir tarzları ve bunları esas alarak telif edilen eserler çıkmıştır. Bu farklılığı besleyen temel nedenleri dikkate alarak Kelam?ı Kadim?in anlam haritasını belirlemek anlamanın meşru ölçüler dahilinde sürdürülmesine katkıda bulunacaktır.

Bu makale sahabeden günümüze kadar kesintisiz devam eden Kur?an?ın anlaşılma sürecini müessirleriyle tahlil edecek, doğru anlama cehdinde olanları İslami anlayış usulüyle yüzleştirecektir.

SAHABE

İslam?ın ilk talebeleri olan sahabe Kur?an?ı tedrici bir süreçte öğrendi. İnen her on ayeti öğrenir, hayatında tatbik eder sonra on ayet daha öğrenirdi.[1] Bir çoğu ümmi olduğundan[2] Kur?an?ı kalpleriyle hıfzedip dilleriyle okuyup muhafaza etmeye çalışırdı. Gelen her ayet onların imanına güç katardı: ?Biz Kur?an?dan mü?minler için şifa ve rahmet olacak şeyler indiriyoruz.?[3]

İlk Medrese

Allah Resulü sallellah-u aleyhi vesellem İslam?ın ilk yıllarında Kur?an?ı insanlara tebliğ ve açıklama yeri olarak evini kullandı. Bi?setin 4. yılından itibaren ise Ben-i Mahzun kabilesinden Erkam b. Ebi?l-Erkam?ın evi Kur?an okulu oldu. ?Ey Muhammed! Şimdi sen, sana emr olunanı açıkça ortaya koy ve Allah?a ortak koşanlara aldırış etme.?[4] ayeti inince Efendimiz Kur?an?ı tebliğ ve tebyin faaliyetini açıktan yürütmeye başladı. Evde, sokakta, çarşıda sorulan her soruya cevap veren bir Kur?an vardı. Bu tarz bir tebliğ-tebyin mesajı somutlaştırdığından ashabın anlamasını kolaylaştırdı. Sahabe, Kur?an?la öylesine bütünleşti ki kendilerine yöneltilen her sorunun cevabını ilk olarak O?nda aradı. Habeşistan?a hicret eden müslümanları geri getirmek için Kureyş?in Necaşi?ye gönderdiği iki kişiden biri olan Amr b. As, Necaşi?ye; ?Bunlar İsa hakkında sana muhalefet ediyorlar? dediğinde, Necaşi müslüman cemaatin reisi Cafer b. Ebi Talib?e; ?İsa ve annesi hakkında ne diyorsunuz?? diye sordu. Cafer b. Ebi Talib cevabı Kur?an?dan verdi: ?Meryem oğlu İsa Mesih, ancak Allah?ın peygamberi, Meryem?e ulaştırdığı (emriyle onda var ettiği) kelimesi ve kendisinden bir ruhtur.[5]? [6]

Sahabe, Kur?an?ın ne demek istediğini anlamaya geniş zaman ayırır, anlayabildikleri meseleleri tebliğ eder, içinden çıkamadıkları mevzuları ise bizzat Allah Resulü?ne sorarak öğrenirdi.

Ezberden Ziyade Anlama

İslam?ı doğru bir şekilde anlamak Kur?an?ı tanımayla direkt alakalıdır. Bu yüzden Allah Resulü sahabeden Kur?an?ı düşünerek okumalarını ister, bu yönde onları teşvik ederdi. Nitekim Abdullah b. Amr?ın üç günden daha az bir zamanda Kur?an?ı hatmetmesine müsaade etmemişti.[7] Gerekçe olarak da şöyle demişti: ?Üç günden daha az bir zamanda Kur?an?ı hatmeden O?nun manasını anlayamaz.?[8]

Allah Resulü?nün teşvikiyle bütün himmetini Kur?an?ı anlama noktasında teksif eden sahabe, Kelam-ı Kadim?in nazmını ezberlemeyi öğrenmek olarak telakki etmiyordu. Bunun içindir ki Abdulah b. Ömer Bakara Suresi?ni 8 yılda öğrendiğini söyler. Hz. Ömer, aynı sureyi 12 yılda okuduğunu, hatm edince de deve kesip insanlara dağıttığını nakleder. İbn Mes?ud ?Bize Kur?an?ın nazmını ezberlemek zor, manasıyla amel etmek kolay gelirdi. Bizden sonrakiler içinse Kur?an?ı ezberlemek kolay O?nunla amel etmek zor olacak.?[9] demiştir.

Allah Resulü?nün (s.a.v.) Kur?an?ın anlaşılması noktasında temerküz eden hassasiyeti sonraki yıllarda sahabe tarafından aynen muhafaza edildi. Aşağıdaki anekdot bu hassasiyetin mevcudiyetini belgelemektedir: ?Ebu Musa el-Eş?ari Basra?da vali olduğu yıllarda şehirde çok sayıda Kur?an hafızı yetişir. Onları ödüllendirmek ve bir sonraki kuşağı da teşvik etmek için Halife Hz. Ömer?e yazdığı bir mektupta hafızlara ?beytu?l-mal?den maaş bağlanmasını talep eder. Fakat Hz. Ömer Ebu Musa?nın mektubuna cevap vermez. Basra valisi mektubu bir sonraki yıl halifeye tekrar gönderir. Bu defa Hz. Ömer mektuba şöyle yanıt verir: ?Onlara Kur?an?ı ezberlediklerinden dolayı ?beytü?l-mal?den maaş bağlarsak korkarım ki insanlar kendilerini Kur?an?ı ezberleme işine verirler de anlamayı ihmal ederler. Bu yüzden onları kendi hallerine bırak.?[10]

Kur?an?ı Neye Göre Anlarlardı?

?Kur?an?

Kur?an?ı Kerim Arap Edebiyatı?nın bütün inceliklerini mündericatında toplayan ilahi kitaptır. Onda ?Îcaz? ile ?ıtnab?, ?mücmel? ile ?mübeyyin?, ?mutlak? ile ?mukkayyit? ?umum? ile ?muhassıs? farklı yerlerde birbirlerini tamamlar halde mevcuttur. Bir ayette veciz bir şekilde ifade edilen mesele başka bir yerde ayrıntılı olarak izah edilir. Kapalı olan ayeti diğer bir ayet şerh eder. Mutlak olarak gelen farklı bir yerde takyit edilir. Âmm olan bir ayet hemen sonrasında gelen bir başka ayetle sınırlandırılır.[11] Bu yüzden Kur?an?ı anlamak isteyen kişi öncelikle Kur?an?a müracaat etmelidir. Bunda başarılı olabilmek için aynı mevzu ile alakalı ayetler bir araya getirilmeli ve ayetler arasındaki münasebet tespit edilmelidir. Mesela müfessir Hz. Musa?nın Fravun?la olan mücadelesini doğru bir şekilde anlayabilmek için öncelikle konuyla alakalı ayetleri bir bütün halinde düşünmelidir. Zira bir yerde hadise gayet veciz bir şekilde anlatılırken diğer ayetlerde ayrıntılı olarak ifade edilmektedir.

?Arap Dili?

Kur?an?ı, Kur?an ile tefsir eden sahabe için Arap Dili?ne vukufiyet de önemliydi. Her ne kadar Kur?an, onların içinde ve dillerinde inmiş olsa da bazı ayetleri anlamada güçlük çekiyorlardı. Allah Resulü (s.a.v.) hayatta iken O?na müracaat ederek ?Garib? kelimelerden ne kastedildiğini öğreniyorlardı. Efendimiz?in (s.a.v.) irtihalinden sonra ise bizzat lügat ilmiyle ilgilenmek zorunda kaldılar. Anlayamadıkları kelimeleri Arap Dili?ndeki kullanımına müracaat ederek çözmeye çalıştılar.[12] Aşağıdaki anekdotlar sahabenin dil noktasında ne derece hassas olduklarını göstermektedir: Hz. Ömer bir hutbe esnasında cemaate ?Ey insanlar! ?Allah?ın onları korku üzere iken (tehavvuf) yakalamayacağından güven içinde midirler??[13] ayetindeki ?tehavvuf? kelimesi hakkında ne diyorsunuz?? diye sorar. Herkes susar. Huzeyl kabilesinden yaşlı bir adam; ?Ey müminlerin Emiri! Biz bu kelimeyi bir şeyi eksiltmek anlamında kullanırız.? diye cevap verir. Hz. Ömer ?Arablar bunu şiirlerinde böyle kullanırlar mı? diye sorar. Yaşlı adam, Şair Ebu Kebir?in deveyi vasf ederken ?tehavvuf? kelimesini ?eksiltme? anlamında kullandığını anlatan şiiri okur. Bunun üzerine Hz. Ömer haziruna; ?Arapçanın saf haliyle terennüm edildiği Cahiliyye şiirini öğreniniz. Çünkü onda kitabınız Kur?an?ın tefsiri ve sözünüzün anlamları vardır? der.[14]

Kelam-ı Kadim?in Tercüman?ı diye şöhret bulan İbn Abbas, Kur?an?ın anlaşılmasının Arap Dili?yle münasebetini anlatırken şunları söyler: ?En?am Suresi?ndeki ?Göklerin ve yerin yaratıcısı olan (fatır), beslediği halde beslenmeye ihtiyacı olmayan Allah?tan başkasını mı dost edineceğim?? ayetinde geçen ?fatır? kelimesinin ne anlama geldiğini ta ki su kuyusu hakkında birbirleriyle anlaşmazlığa düşen iki bedevi yanıma gelinceye kadar bilmiyordum. Onlardan biri, diğerine kuyunun kendine ait olduğunu ifade edebilmek için ?ene fetartuha? dedi. Anladım ki arkadaşına onu ilk olarak ?ben kazmaya başladım? diyor.[15]

Hz. Ömer ve İbn Abbas gibi ileri derecede ilme sahip olan sahabenin Kur?an?ı anlayabilmek için birbirlerinin Kur?an bilgilerine ve dil ile alakalı birikimlerine müracaat etmeleri, Kelam?ı Kadim?in anlaşılabilmesinin sıradan bir hadise olmadığını ciddi bir cehd gerektirdiğini göstermektedir.

?Sünnet?

Ashabın Kur?an?ı anlayabilmek için müracaat ettiği ikinci kaynak Allah Resulü?nün (s.a.v.) Sünneti?dir.

Sahabenin Sünnet?e müracaat ederek tefsir ettiği ayetler bağlamında şunlar söylenebilir: Efendimiz Fatiha?daki ?Gazaba uğrayanların ve sapkınların yoluna değil? ayetinde geçen ?gazaba uğrayanlar? kelimesini ?Yahudiler? ?sapkınları? ise ?Hıristiyanlar? olarak açıklamıştır.[16] Yine ?Onlara gücünüz yettiği kadar kuvvet hazırlayın?[17] ayetinde geçen ?kuvvet? kelimesini ?Bana kulak verin. Şüphesiz kuvvet atmaktır.?[18] şeklinde tefsir etmiştir.

Tefsirde şehir olan sahabe ayetlerin iniş sebeplerini de iyi bilirdi. Zira Kur?an?ın hangi şartlarda ve nasıl bir ortamda indiğini bilmeden O?nu anlamaya kalkışmak işin başında yanlış anlamaya tevessül etmek anlamına gelir. Bunun içindir ki İbn-u Dakiki?l-Îd: ?Sebeb-i nuzülün Kur?an?ın manalarını anlamada güçlü bir yol?[19] olduğunu söyler.

?İçtihat?

Allah Resulü ashabından ilmi yeterliliğe sahip olanlara Kur?an ve Sünnet?te açık bir şekilde bulamadıkları konularda içtihat etmelerini telkin ederdi. Muaz b. Cebel?i Yemen?e oradaki insanları yetiştirmek üzere gönderirken, kendisine bir mesele getirildiğinde onu neye göre çözeceğini sormuş, Muaz?dan ?öncelikle Kur?an?a sonra Sünnet?e müracaat edeceğini bu ikisinde bulamadığı takdirde ictihat? edeceği yanıtını alınca memnuniyetini bildirmiş ve Muaz?a dua etmiştir.[20]

Sahabe ictihat yoluyla bir ayeti anlamaya çalışırken Arap Dili?nin inceliklerine ve kelimelerin cahiliyye devrindeki kullanımına riayet ederdi. Öyle ayetler var ki onları anlayabilmek için Kur?an?ın indiği devirde kelimelere yüklenen anlamları bilmek mecburiyet arz eder. Örneğin ?Haram ayları ertelemek (nesî?), ancak inkarda daha da ileri gitmektir?[21] ayetindeki ?nesî?? kelimesi ancak onun cahiliyye devrindeki manasını bilmekle anlaşılabilir. Şöyle ki Araplar savaşçı ve saldırgan bir milletdi. Fakat haram aylarında savaşmayı yasak kabul ederlerdi. Savaşırken haram ayı gelip çattığında muharebeyi terk etmek kendilerine ağır gelirdi. Savaştıkları ayı yasak kapsamına girmeyen bir başka ayla değişir, savaşı, değiştikleri ayda haram kılarlardı:[22] Mesela Muharrem yerine Safer ayını yasak kapsamına alıp Muharrem?de harp ederlerdi.[23] Bu yolla haram aylarını yine dörde tamamlamış olurlardı.

Bilinenden Bilinmeyene

Kur?an somut hadiselerden soyut hakikatlere ulaşır. İlk planda bilinir olmayı hedefler. Bunun içindir ki zaman zaman içinde indiği toplumun örf ve adetlerinden bahseder. Bu yolla, getireceği yeni bir hükmün ya da kaldıracağı eski bir adetin daha kolay kavranmasını sağlar. Sahabe de ictihat ederken cahiliyye devrinin yapısını göz önünde bulundururdu. Örneğin ?İyilik evlere arkalarından gelmeniz değildir. Fakat iyiliğe eren, korunan kimsedir.?[24] ayetini anlayabilmek için Ensar?ın hac edip geri döndüklerinde kapı yerine arkalarından evlerine girdiklerini, bunu da iyilik zannettiklerini bilmek gerekir.[25]

Allah Resulü İle Olmanın Bereketi

Sahabenin Cebrail?in gelişine, Allah Resulü?nün fiili ve kavli tefsirine tanıklık etmeleri, onlara güçlü bir meleke kazandırdı. Özellikle dört halife, İbn Mesud, İbn Abbas, Ubeyy b. Ka?b, Zeyd b. Sabit, Ebu Musa el-Eş?ari, Abdullah b. Zübeyr[26] gibi alim sahabiler Kur?an?dan kimsenin bulup çıkaramayacağı manaları istinbat ederlerdi.

?Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim. Size nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslam?ı seçtim.?[27] ayeti inince Ebu Bekir[28] ve Ömer[29] dışında bütün sahabe dinin kemale ermesine sevindi. Öyle ki sevinçlerini dışa vurdular. Ebu Bekir ve Ömer ise bu ayeti duyduklarında göz yaşlarını tutamadılar. Onlara niçin ağladıkları sorulduğunda ?Bu ayet Hz. Peygamber?in vefatının yakın olduğuna işaret etmektedir. Çünkü her kemali takip eden bir zeval vardır? diye karşılık verdiler. Nitekim Allah Resulü (s.a.v.) bu ayetin inmesinden sonra 81 gün yaşamıştır.[30]

Sahabenin Kur?an?ı Anlamadaki Dereceleri

Sahabe Kur?an?ı idrak etme noktasında farklı anlayış derecelerine sahipti. Kimi ?garip? ifadelere aşina, kimi ayetlerin iniş sebeplerine vakıf, kimi Allah Resulü?nün tefsirini ezberlemiş, kimi dinleyici olarak kalmıştı. Bütün bu farklı duruşlar beraberinde Kur?an?ı anlamada da farklılık getirdi. Mesruk bu noktaya dikkat çekerken şunları söylemektedir: ?Hz. Muhammed?in (s.a.v.) ashabıyla oturdum. (Her birerini çapları farklı) göller gibi buldum. Göl var bir adamı, göl var iki adamı, göl var on kişiyi, göl var yüz kişiyi suya kandırır. Yine göl var bütün dünya insanına akıtılsa tamamının susuzluğunu giderebilir.?[31]

Aşağıdaki anekdot sahabenin algılama düzeyindeki farklılığı somut bir şekilde ortaya koymaktadır: Hz. Ömer ve Muaz b. Cebel bir grup sahabi ile birlikte yolculukta iken yanlarında su olmadığı halde gece ihtilam oldular. Her biri Kur?an?ı anlama kudretine göre içtihat etti. Muaz, toprakla olan temizliği su ile yapılana kıyas etti ve temizlenmek için toprak üzerinde yuvarlandı (temerreğe) sonra namaz kıldı. Hz. Ömer bunu tasvip etmedi, su bulamadığından namazını tehir etti. Çünkü O, Nisa Suresi?nde teyemmümden bahseden ayette geçen ?lamese? kelimesini cinsel ilişki şeklinde değil de fiili birlikteliğin mukaddimesi olarak anlamıştı. Bu yüzden teyemmümün de cinsel birlikteliğin mukaddimelerinin olduğu durumlarda yeterli olabileceğini düşünmekteydi. İki sahabi meselenin doğrusunu öğrenebilmek için Allah Resulü?ne müracaat ettiklerinde O (s.a.v.), ikisine doğru olanı açıkladı: Teyemmümü anlatan ayette ?yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin? denildiğinden ona muhalif davranan Muaz?ın kıyasının fasit olduğuna işaret etti. Teyemmümün yapılışını göstererek böyle yapman yeterliydi dedi. Hz. Ömer?e de, teyemmümün abdestsizliği olduğu gibi cünüplüğü de ortadan kaldırdığını söyledi. Çünkü Nisa suresinde ki ?lamese? kelimesi cinsel ilişkiden kinayedir.[32]

Kur?an?ın Anlaşılmasındaki Rolleri

Allah Resulü?nden sonra Kur?an?ın anlaşılmasında en büyük pay sahabeye aittir. Zira onlar Kur?an?ı hıfzettiler, anladılar, yaşadılar ve başkalarının da anlayıp yaşaması için aracı oldular. Sonraki nesiller onların Kur?an?la alakalı malumatlarını refans alarak ayetleri tefsir etti. Tedvin döneminde yazılan tefsirlerde özellikle müfessir kimlikleriyle şöhret bulan sahabilerin görüşlerine çokça yer verildi.

Ashabın tefsirle alakalı malumatının nasıl bir işleve sahip olduğu ve ne derece bağlayıcı addedildiği noktasında temerküz eden görüşleri şöyle sıralamak mümkündür:

1. Sahabe tefsiri ?sebeb-i nuzül? ve görüş belirtmek mümkün olmayan konularda olursa ?merfu? hadis konumunda kabul edilir. Çünkü onlar, Cebrail?in inişine ve vahyin gelişine tanıklık etmişlerdir. ?Merfu? kabul edilen bir tefsirin reddedilmesi ise caiz değildir. Müfessir, bu görüşü alır ve hiçbir durumda başka bir görüşe meyletmez.[33]

Cabir b. Abdillah?ın Bakara Suresi 223 üncü ayetiyle alakalı yaptığı tefsir zorunlu olarak bunun ?merfu? kabul edilmesini gerektirmektedir. Cabir ayetle alakalı şunları söylemektedir: ?Yahudiler kim cinsel ilişkide hanımına normal yoldan, ancak onun arkasına geçerek yaklaşırsa, böyle bir ilişkiden doğan çocuk şaşı olur.? derlerdi. Bunun üzerine ?Kadınlar sizin ekinliğinizdir. Ekinliğinize dilediğiniz biçimde varın.?[34] ayeti indi.[35] Cabir?in ayeti Yahudilerin iddialarıyla ilişkilendirmesi mutlaka Allah Resulü?ne dayanır. Zira ayetin ?Sebeb-i nuzül? ile olan münasebetini başka türlü bilmesi mümkün değildir.

2. Sahabeye isnat edilen tefsir, insanların görüş beyan edebileceği konularda olur ve Allah Resulü?ne aidiyeti söz konusu olmaz ise ?mevkuf? kabul edilir. Mevkufta olsa Allah Resulü?nden işitme ihtimalinden dolayı sahabenin tefsirini dikkate almak vaciptir. Çünkü onlar, Arap Dili?ni iyi bilmeleri, Allah Reslü?ne arkadaşlık etmeleri, O?nun ahlakına belenmeleri, kendilerine özel bir takım bağlantı ve durumlara tanık olmaları, derin anlayışları, sağlam ilimlerinden dolayı nesiller içerisinde Kur?an?ı en iyi bilen kuşaktırlar.[36] Özellikle de dört halife, Abdullah b. Me?ud, Abdullah b. Abbas gibi alim sahabiler bütün zamanların Kur?an?ı en iyi anlayan müfessirleridirler. Nitekim bu söyleneni tasdik eder mahiyette İbn Mes?ud şöyle demektedir: ?Kendinden başka ilah olmayan Allah?a yemin olsun ki; Kur?an?dan inen hiçbir ayet yok ki onun kim hakkında ve nerede indiğini bilmeyeyim. Eğer binitlerin ulaşabildiği bir yerde Allah?ın kitabını benden daha iyi bilen birisinin olduğunu bilsem muhakkak ki onun yanına giderim.?[37]

Sahabe Tefsirinin Özellikleri

Sahabe, hayatın merkezine Kur?an?ı yerleştirmişti. Onu ezberlemek ve manasını anlayabilmek için birbirleriyle yarışırlardı. Akşam olunca evlerinden arı uğultusu gibi Kur?an sesleri işitilir ?Geceleri pek az uyur, seherlerde bağışlama dilerlerdi.?[38] Gece ibadet gündüz ise cihat ederlerdi. İçlerinde bir çok hafız yetişti.[39] Öyle ki sadece Yemame?de şehit olanların sayısı 70 civarında idi. Aralarında hafıze sahabi de vardı. Aişe, Hafsa, Umm-u Seleme ve Umm-u Varaka Kur?an?ın tamamını ezberlemişti.[40]

Kur?an?ın bizzat kendisiyle bu derece ilgilenen sahabe onu tefsir etmekten de geri durmadı. Ne var ki tefsirle alakalı Allah Resulü?nden Kur?an?ın tamamını kapsayan bir eser nakletmedikleri gibi kendileri de böyle bir metin kaleme almadılar. Çünkü onların Kur?an eğitimi dinleyerek öğrenmeye ve tefsiri şifahi yolla alıp muhafaza etmeye dayalıydı.[41] Sahabenin bu yaklaşımı benimsemesinin arka planında ümmi olmaları ve bir de Ebu Said el-Hudri?nin rivayet ettiği şu hadis vardır: ?Benden bir şey yazmayınız. Kim Kur?an?ın dışında başka bir şey yazdıysa onu imha etsin. Şifahi yolla hadis rivayet edin bunda bir kısıtlama yoktur.?[42] Efendimiz (s.a.v.) Kur?an?la tefsirin birbirine karıştırılması endişesiyle İslam?ın ilk yıllarında böyle bir yolu tercih etmiştir.

Şifahi yolla sonraki kuşaklara aktarılan ve tedvin döneminde kayda geçen sahabe tefsiriyle alakalı şunlar söylenebilir:

1. Sahabe özellikle yeni müslüman olanların anlaması için, Kur?an?ın kapalı ifadelerini tefsir etti.

2. Allah Resulü (s.a.v.) ile aynı zamanı paylaşmaları, vahyin gelişine ve geldiği ortama tanıklık etmeleri cihetiyle Kur?an?ı bütün kuşaklardan daha doğru anladı ve bu anlayışı tefsirlerine yansıttılar.

3. Sahabe ahkam sahası dışında çoğunlukla ayetlerin icmali anlamlarıyla yetindi. Mesela ?Abese Suresi?ndeki ?meyvalar ve çayırlar?[43] mealindeki ayetten Allah Teala?nın kullarına ihsan ettiği nimetlerini tadat etmesini anlamayı yeterli gördü.

4. İman ile alakalı meselelerde aralarında bir anlaşmazlık söz konusu olmadığından zorlama te?villerde bulunmadılar.

5. Sahabe devrinde tefsir ile alakalı eser tedvin edilmedi. Yalnız İbn Mes?ud gibi bazı sahabiler mushaflarının kenarlarına bir takım notlar düştüler. İbn Abbas?a isnat edilen tefsir ise Firuzabadi tarafından tedvin edilip daha sonra ona nispet edilmiştir.[44]

TABİİN

Tabiin, sahabenin birikimine varis oldu. Kur?an?ın anlaşılmasıyla alakalı bilgiyi onlardan aldı. Hangi ayetin nerede, ne zaman ve ne sebeple indiğini sahabeden öğrendi. İbn Abbas?ın talebelerinden Mücahid, tefsiri öğrenme sürecini anlatırken şunları söyler: ?İbn Abbas?a Kur?an?ı baştan sona üç defa arz ettim. Her ayette duruyor, Ona bunun nerede ve nasıl indiğini soruyordum.?[45]

Tabiinin tefsirde şöhret bulanları zamanla sahabeyle meseleleri mütalaa edecek konuma geldi. Mesela İkrime hocası İbn Abbas?ın tefsirle alakalı bazı müşkillerini çözecek derecede ilmi bir derinliğe kavuştu. Bir defasında İbn Abbas ?Siz Allah?ın helak edeceği veya şiddetli bir azaba uğratacağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz??[46] mealindeki ayeti tefsir ederken ?O kavim kurtuldu mu yoksa helak mı oldu bilmiyorum.? dedi. Hadise üzerine İkrime hocasına kavmin kurtulduğunu delilleriyle açıkladı. İbn Abbas da mükafat olarak ona elbise hediye etti.[47]

Bu devirde yaşayan insanlar sahabeye nisbetle saadet asrından daha fazla uzaklaştıklarından ayetler tefsire daha çok ihtiyaç duydu. Tabiin, bu ihtiyacı meşru ölçüler çerçevesinde karşılayabilmek için çok yönlü bir çalışma içerisine girdi. Mesala bu dönemin meşhur müfessirlerinden Mesruk tek bir ayetin tefsirini öğrenebilmek için Basra?ya kadar gitti. Oraya varınca kendisine söz konusu ayeti tefsir eden şahsın Şam?a seyahat ettiği söylenince hazırlandı, ayeti öğrenmek için o da Şam?a gitti. İkrime de şöyle bir anekdot nakleder: Nisa Suresindeki ?Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde gidecek çok yer de bulur, genişlik de.?[48] ayetinde adı geçen sahabinin kim olduğunu buluncaya kadar tam 14 yıl araştırma yaptım.[49]

Tabiin Kur?an?ı tefsir ederken öncelikle Kur?an?a başvururdu. Eğer O?nda açıklayıcı bir ayet bulamazsa Sünnet?e, O?nda da bulamazsa sahabenin açıklamalarına müracaat ederdi. Bütün bu aşamalar sonuçsuz kaldığında içtihat yapardı.[50] Tabiin, tefsir sürecinde Ehl-i Kitap?tan rivayet edilen nakilleri de dikkate alırdı.[51]

Okullaşmaya Doğru

İslam Coğrafyası fetihlerle sürekli genişledi. Yeni bölgelerde sağlıklı bir İslami yapılanma ikame edebilmek için sahabe Medine?den oralara hicret etti. Kimi vali, kimi kadı, kimi de muallim olarak görev yaptı. Özellikle alim sahabilerin gittiği şehirler halka açık birer üniversite statüsüne kavuştu. Müfessir sahabiler oralarda, ezberledikleri Kur?an?ı Hz. Peygamber?den işittikleri hadislerle sayıları yer yer binlere ulaşan öğrencilere tefsir etti.

Bu dönemde Mekke, Medine ve Irak?ta (Küfe) [52] üç büyük tefsir okulu kuruldu. Bu okullar tefsirle alakalı sistematik çalışmalara zemin hazırladı.

Tabiin Tefsiri

Yeni müslüman olan milletlerin getirdiği soru ve sorunlara Arap olmayanların Kur?an?la tanışması da eklenince tefsire duyulan ihtiyaç ziyadesiyle arttı. Öyleki sahabe devrinde bir çok ayet tefsir edilmeden anlaşılırken tabiin kuşağında neredeyse hiç kimse bir müfessire danışmadan ayetlerin anlamını idrak edemiyordu. Bu durum tabiini ayetleri daha fazla ve ayrıntılı bir şekilde tefsir etmeye sevk etti.

Alimler tabiine ait tefsirin bağlayıcı olup-olmaması noktasında farklı kanaatler izhar etmektedir. Ahmed b. Hanbel?den bu noktada iki görüş rivayet edilmiştir: İlki, kabul ikincisi ise, redd istikametindedir. İbn Akil?in Şu?be?den naklettiği kendisinin de tercih edenler arasında yer aldığı görüş ise; tabiine ait tefsirin bağlayıcı olmadığı yönündedir. Ebu Hanife rivayetleri kıymetlendirirken şöyle demektedir: ?Öncelikle Kur?an?ın beyanı dikkate alınır. Onda bulunamazsa Sünnet?e, onda da bulunamazsa sahabenin görüşüne müracaat edilir. Şayet sahabe kendi içinde fikir birliğine varamamış ise görüşleri arasından Kur?an ve Sünnet?e en yakın olanı alınır. Eğer sahabeden rivayet edilen bir görüş yoksa bu durumda -tabiin içtihadına itibar edilmez- yeni bir içtihat yapılır.?[53] Bu görüş sahipleri davalarını şöyle delillendirmektedirler: ?Tabiin Hz. Peygamber?den hiçbir şey işitmemiştir. Dolayısıyla onlara ait görüşün Peygamberden işitilmiş bir hadis farz edilip O?na (s.a.v.) hamledilmesi söz konusu olamaz. Tabiin Kur?an?ın indiği bağlama da tanıklık etmemiştir. Bu yüzden ayetlerdeki İlahi muradı anlamada hata etmeleri ve delil olmayan bir referansı delil zannetmeleri mümkündür. Sonra sahabe gibi tabiinin adaletine de hükmedilmemiştir.[54]

Tedvin dönemine ait müfessirlerin çoğuna göre tabiinin tefsirle alakalı malumatı dikkate alınır. Çünkü onlar tefsirle alakalı görüşlerinin önemli bir bölümünü sahabeden öğrenmiştir. Nitekim İkrime ve Katade şöyle demektedir: ?Kur?an?ı Kerim hakkında size anlattığım bütün bilgileri İbn Abbas?tan öğrendim.?[55], ?Kur?an?da hiçbir ayet yok ki onun hakkında sahabeden bir şey duymamış olayım.?[56] Bunun içindir ki müfessirlerin neredeyse tamamı tabiine ait görüşleri onlara itimat ettiklerine vurgu yaparak eserlerinde nakletmişlerdir.

Tabiin, sahabe için kolaylıkla anlaşılabilen fakat sonraki dönem insanlarına kapalı kalan noktaları sahabeye sorarak tefsir literatürüne kazandırmıştır. Onlardan hemen her ayetle alakalı tefsirin rivayet edilmesi, yeni yapılan tefsirlerin meşruiyet alanını belirlemede ve ?La dini? te?villerin kabul görmemesinde etkili olmuştur.

Tabiine ait tefsirlerin kıymetlendirilmesinde şöyle bir ölçü belirlemek isabetli olacaktır: Akılla bilenemeyecek konularda muhtemeldir ki tabiin görüşünü sahabeden, onlarda Hz. Peygamber?den rivayet etmiştir. Bu cihetle tefsirlerinin kabul edilmesi gerekir. İctihata dayalı tefsirlerinin alınmasında ise sonraki müfessirler muhayyer kabul edilmelidir.

Tedvin Vesilesiyle

İslami ilimlerin tedvin dönemi Emevi Devleti?nin sonları Abbasiler?in ise ilk yıllarına tekabül eder.[57] Tefsir ile alakalı malumat bu dönemde ilk olarak hadis mecmuaları içerisinde kendini gösterir. Hadis toplamak için farklı şehirleri dolaşan alimlerin bir kısmı ziyaret ettikleri bölgelerde Allah Resulü sallellah-u aleyhi vesellem, sahabe ve tabiine nisbet edilen tefsirleri de çalışmalarına dahil ettiler. Rivayete dayalı kitabi tefsirin ilk adımları kabul edilen bu çalışmaların mimarları arasında şu isimler zikredilebilir: Yezid b. Harun es-Sülemi (v. 117), Şu?be b. Haccac (v. 160), Veki? b. Cerrah (v. 197), Süfyan b. Uyeyne (v. 198).[58]

Söz konusu alimler tefsiri, hadisin bir parçası olarak değerlendirdiler. Bu yüzden hadis rivayetinde kullandıkları sistemi tefsirde de geçerli kıldılar.

Tedvin döneminin ikinci önemli adımı tefsirle alakalı müstakil eserlerin telif edilmesidir. Böylelikle tefsir, hadisten ayrı, başlı başına bir disiplin olma özelliğine kavuşmuştu. Mushafın tertibi dikkate alınarak ilk defa her ayetin tefsiri yapıldı. Bu çalışmayı yapan müfessirlerin en meşhurları şunlardır: İbn Mace (v. 273), İbn Cerir et-Taberi (v. 310), Ebubekir en-Nisaburi (v. 318), İbn Ebi Hatim (v. 327), Ebu?ş-Şeyh b. Hibban (v. 369), Hakim (v. 405), Ebubekir b. Merdeveyh (v. 410).[59]

Bu devirde kaleme alınan eserlerin ortak özelliği, tefsirin Allah Resulü sallallah-u aleyhi vesellem, sahabe, tabiin ve tabiini takip eden kuşaktan isnat yoluyla rivayet edilmesidir.[60] Müfessirlerin çoğu, rivayeti olduğu gibi nakleder, görüşler arasında tercihde bulunmazdı. Taberi, diğerlerinden farklı olarak tefsir ettiği ayetle alakalı görüşleri zikreder, ?Ebu Cafer der ki? kaydıyla rivayetler arasında tercihte bulunur ya da kendi reyini belirtirdi. Gerektiği zaman da ayetlerin irabını yapar, mümkünse onlardan fıkhi hükümler çıkarırdı.[61]

Tefsirin Kodları

Zamanla tefsirin kodlarında yine değişmeler oldu. Yeni müfessirler zuhur etti. Bunlar öncekilerden farklı olarak isnatlarda ihtisara gittiler. Seleflerinden yaptıkları alıntıları sahiplerine nispet etmeden naklettiler. Bu, karışıklığa neden oldu. Sağlam görüş, problemli olanla bir birine girdi. Herkes aklına gelen görüşü nakletti ve ona itimat etti. Bunları takiben gelenler, bizden öncekiler zikrettikleri her görüşte mutlaka bir delile dayanmıştır zannıyla onlara ait ifadelerin doğruluk değerini araştırmadı. Öyle ki ?Gazaba uğrayanların ve sapıkların yoluna değil? ayeti Allah Resulü, sahabe ve tabiinden gelen rivayette ?Yahudi? ve ?Hrıstiyanlar? olarak tefsir edilmesine rağmen onunla alakalı on farklı görüş ortaya çıktı.[62]

İhtisar eksenli çalışmalardan sonra tefsirin sınırları tekrardan genişledi. İhtilaflar çoğaldı. İfadelere mezhep taassubu tesir etti. Akli ilimlerle nakli ilimler birbirine karıştı. Her fırka ayetleri ideolojisini destekler şekilde tefsir etti. Müfessirler öncekilerin zıddına şahsi anlayışlara itimat ettiler. Her biri farklı bir yöneliş içerisinde yer aldı ve tefsirini hakim olduğu alanla sınırladı. Zeccac, Vahidi, Ebu Hayyan gibi Arap Dili?ne vukufiyetleriyle şöhret bulan alimlerin tefsirlerinde i?rab, ihtamalli vecihler, nahivle alakalı kaideler, Hazin ve Sa?lebi gibi nakilci kimliğe sahip müfessirlerin eserlerinde kıssalar, sahih ya da batıl olduğuna bakılmaksızın nakledilen haberler, Cassas ve Kurtubi gibi fakih alimlerin tefsirlerinde fıkıhla alakalı meseleler, Razi gibi mütekellim alimlerin tefsirlerinde kelami konular[63], İbn-i Arabi gibi mutasavvıfların tefsirinde işari yorumlar öne çıktı. Ehl-i Sünnet dışı fırkalara mensup Mu?tezile?den Ali b. İsa er-Rummani, el-Cübbai, Kadı Abdulcebbar, ez-Zemahşeri, İmamiyye?den Molla Muhsin el-Kaşi gibi müfessirlerin eserlerinde fasit mezhepleri destekleyecek şekilde teviller ağırlığını hissettirdi.[64] Reye dayalı tefsir nakle istinat edene galip oldu. Peş peşe gelen asırlarda tefsir bu çizgide devam etti.

Zemahşeri Vesilesiyle

Sünnet ve Cemaat hassasiyetine sahip alimler Kur?an?ın Allah Resulü?nün izah ettiği koordinatlar çerçevesinde anlaşılabilmesi için gelişen fikir akımlarına karşı tefsirin selameti için bir takım koruyucu önlemler aldılar. O gün itibariyle bu gereklilik arz etmekteydi. Çünkü her önüne gelen aklına geldiği gibi Kur?an?ı tefsir etmeye kalkışmaktaydı. Bozuk fırkalar İlahi muradı anlamak için değil de, meşrep ve davalarını desteklemek için tefsirle ilgileniyordu. Mesela Arap Dili?ne vukufiyetiyle meşhur olan ünlü mu?tezili müfessir Zemahşeri ?ceale? fiilinin kesinlikle ?yarattı? anlamına gelmediğini bilmesine rağmen mezhebini destekleyebilmek için ayetin anlamını tahrif ederek Keşşaf adlı tefsirine ?Hamd Kur?an?ı yaratan Allah?a mahsustur.? diye başladı.[65]

Tacuddin es-Subki Zemahşeri?nin bidatçı kimliğiyle nübüvvet ve Ehli Sünnet?e karşı olan saygısızlığını anlatırken şunları nakleder: ?Babam Takıyyuddin es-Subki, onun tefsirini okurdu. Tekvir Suresi?ndeki ?O şerefli bir elçinin (Allah?tan alıp getirdiği) bir sözdür.?[66] ayeti hakkında söylediklerini görünce ondan yüz çevirdi. ?Sebebu?l-inkifaf an ikrai?l-Keşşaf? (Keşşaf?ı Okutmaktan Geri Durmanın Sebebi) başlıklı bir yazı kaleme aldı. Orada şöyle dedi: Zemahşeri?nin Tevbe Suresi?ndeki ?Allah seni affetsin!?[67] Tahrim Suresi?ndeki ?Ey peygamber! Allah?ın sana helal kıldığı şeyi niçin sen kendine haram ediyorsun??[68] ayetleri başta olmak üzere benzer diğer yerlerdeki ifadelerinde yaratılmışların en hayırlısı Efendimiz Hz. Muhammed?e karşı söylediği edepsiz ifadeleri görünce Allah Resulü?nden haya edip kitabını okutmaktan vaz geçtim. Her ne kadar eserinde bir takım faydalar ve eşsiz nükteler olsa dahi böyle yaptım.?[69]

Müfessirler, Zemahşeri gibi ideolojik takıntılardan kurtulamayan kişilerin tefsirlerinin zararlarını önlemek ve yeni yetişecek müfessirlerin önünü açmak adına Kur?an?ın nasıl bir kitap olduğunu, nelerden bahsettiğini, hangi ölçüler dikkate alınarak anlaşılabileceğini anlatan kitaplar telif ettiler. Bir anlamda Kur?an?ı anlamanın yol haritasını çıkardılar. Bundan gayeleri ise Allah Resulü ile başlayan Kur?an?ın anlaşılma sürecini meşru ölçüler çerçevesinde muhafaza etmekti. Ulum-u Kur?an (Kur?an ilimleri) diye şöhret bulan bu çalışmalar Mu?tezile, İmamiyye gibi Ehl-i Sünnet dışı fırkaların Kur?an anlayışının mesnetsiz isbat etti. Makalenin bu bölümünde Ulum-u Kur?an?dan bahsedip, onun Kur?an?ın doğru bir şekilde anlaşılmasına yaptığı katkıyı tahlil edelim:

KUR?AN İLİMLERİ

Müslümanlar İslam?ın ilk yıllarından günümüze kadar ayetleri İlahi murat istikametinde anlayabilmek için Kur?an?ı farklı açılardan tahlil etme gayreti içerisinde oldular. İslam?ın erken yıllarında şifahi olarak yapılan bu ameliye tedvin faaliyetlerinin başlaması ile kitabi bir boyut kazandı. Kur?an?ı anlama cehdi hicri beşinci asırdan itibaren ise ?ulum-u Kur?an (Kur?an ilimleri)? başlığı altında sürdürüldü.

?Ulum-u Kur?an?, Kur?an?ın doğru bir şekilde anlaşılması için gerekli olan bütün ilimleri kapsar. Bu yüzden izafet terkibi halinde kullanılan ?ulum-u?l-Kur?an? ifadesinin ilk parçası olan ?ulum/ilimler? tekil değil de, çoğuldur. Bu durumda Kur?an ilmleri; ?Kur?an?la ilgili bütün bilgi ve ilimlere işaret eder.?[70] Tefsir başta olmak üzere Kur?an?ın inmesi, toplanması, tertibi, yazıya geçmesi, kıraati, i?cazı, mecaz ifadeleri, i?rabı, ayetlerin iniş sebepleri, Mekki-Medeni oluşları, nasih-mensuh, muhkem-müteşabih, gibi bir çok mesele ?ulum-u Kur?an? bağlamında değerlendirilir.

Kur?an?ın Anlaşılması Bağlamında Kur?an İlimleri

Allah Resulü (s.a.v.) Kur?an?a dair hiç kimsenin bilemeyeceği inceliklere vakıftı. ?Muhkem?den ?müteşabih?e, ?nasih?ten ?mensuh?a ?i?caz?dan ?i?rab?a kadar Kur?an ilimleri kapsamına giren her konu ilk olarak O?nun kalbinde anlam buldu.

Efendimiz (s.a.v.) tebliğ ettiği vahyin anlaşılmasına son derece önem verdi. Buna rağmen anlaşılmayan ayetler olduysa hususi açıklamalarda bulundu. Neticede zihinlerde Kur?an ilimleriyle alakalı bir çok mesele birikti.

Sahabe Kur?an ilimleriyle alakalı tesbit ve terkip ettikleri malumatı şifahi olarak tabiine aktardı. Onlar da aynı yolu takip ettiler; Kur?an ilimleri hadis gibi işitme yoluyla alınıp, rivayet tarikiyle sonraki kuşaklara nakledildi. İlim, hafızalardan sahifelere geçinceye yani tedvin faaliyeti başlayıncaya kadar böyle devam etti.

Kur?an ilimlerinin kayda geçme süreci ilk olarak Hz. Ali?nin Ebu?l-Esved ed-Düeli?ye nahiv ilmiyle alakalı malumatı bir araya getirme emrini vermesiyle başladı.

Emeviler döneminde tedvin faaliyetleri hız kazandı. Alimlerin ölümü ile ilmin kaybolmasından endişe eden Ömer b. Abdulaziz hadislerin toplanmasını emretti.

Abbasiler dönemine gelindiğinde tedvin çalışmaları din ilimlerinde olduğu gibi Arap Dili ve felsefi ilimlerde de kendini gösterdi. Bu bağlamda bir çok eser kaleme alındı.

Tedvin sürecinde Kur?an ilimleri içerisinde ilk kayda geçen şüphesiz ki tefsirdir.[71] Çünkü o, Kur?an?ın anlamanın anahtarıdır. Hükümleri tesbit etmek, helal ve haram disiplinini bilmek tefsire bağlıdır. Tabiin devrinin hemen akabinde bir çok tefsir kaleme alındı. Fakat bunlar içerisinde Kur?an?ın anlaşılmasına en ciddi katkıyı sağlayan İbn Cerir et-Taberi?nin tefsiridir. Taberi oldukça hacimli olan eserinde ilk defa tefsiri rivayet ve dirayet boyutuyla ele aldı.

Taberi Tefsiri Kur?an?ın anlaşılmasında bir milat oldu. Ondan sonra irili ufaklı çok sayıda tefsir yazıldı.

Bu dönemde Kur?an ilimlerinin her çeşidi ile alakalı müstakil kitaplar telif edildi. Çok yönlü bir anlama faaliyeti başlatıldı. Her alim uzmanlık alanına göre Kur?an?ın anlaşılmasına katkıda bulundu. Bu çerçevede Buhari?nin Hocası Ali b. el-Medini (v. 234) ayetlerin iniş sebebi ile alakalı eser telif etti. Ebu Ubeyd Kasım b. Sellam (v. 224) nasih-mensuh ile ilgileri bilgileri bir araya getirdi. İbn Kuteybe (v. 276) ?müşkil? ve ?garib? ifadelerle alakalı kitap yazdı. Rağıb el-İsfehani (v. 502) Kur?an?daki kelimeleri açıklayan meşhur çalışmasını yaptı. er-Rümmani (v. 384) el-Hattabi (v. 388) ve Bakillani (v. 403) gibi alimler Kur?an?daki ?i?caz?ı ihtiva eden kitaplar yazdı. İbn Kuteybe, eş-Şerif er-Rezi ve İz b. Abdisselam ( v. 660) Kur?an?daki ?mecaz? ifadeleri bir araya getirdi. Kıraatle alakalı Ebu Bekir Ahmed b. Mücahid (324), es-Sehavi (v. 643), İbn Cezeri (v. 833), yeminlerle alakalı İbn Kayyım el-Cevzi (v. 751), misallerle alakalı Ebu?l-Hasan Maverdi (v. 450), cedelle ilgili Necmeddin et-Tufi ( 716) eser telif etti. Her bir çalışma Kur?an?ı kendi zaviyesinden izaha çalıştı. Bütün yönleriyle Kur?an Müslümanların zihin dünyasına onu anlayabilecekleri şekilde taşındı.

İlk Ulum-u Kur?an

Zamanla bütün Kur?an ilimlerini bir araya getiren ve ?ulum-u Kur?an? başlığını taşıyan eserler yazıldı. İlk defa bu adla telif edilen kitap Ebu?l-Ferec b. el-Cevzi?nin (v. 597) ?Fünunu?l-Efnan fi Ulumi?l-Kur?an? isimli eseridir.[72] Bedruddin Muhammed b. Abdillah ez-Zerkeşi?nin (v. 794) ?el-Burhan fi Ulumi?l-Kur?an? adlı kitabı ise bu alanın ilk en hacimli çalışmasıdır. İmam Suyuti?nin (v. 911) ?el-Burhan?dan da istifade ederek telif ettiği ?el-İtkan?, Kur?an ilimleri ile alakalı telif edilen en sistematik eserdir.

Müslümanların Kur?an?ı anlama gayretlerine paralel olarak Kur?an ilimleri ile alakalı telif edilen eserler keyfiyet ve kemiyet itibariyle gelişme gösterdi. Özellikle yakın dönemde kaleme alınan eserlere oryantalistlerin Kur?an çerçevesinde oluşturdukları şüpheleri yok edecek bilgileri içeren başlıklar ilave edildi. Mesela Kur?an?ın Arapça?nın dışındaki dillere tercüme edilmesi meselesi muasır kitapların bir çoğuna dahil edildi.[73]

Kur?an ilimleri, Kelam-ı Kadim?in hakkıyla anlaşılmasına yardımcı oldu. Müfessirler bu ilimler vesilesiyle Kur?an?ın ilk muhatabının kim olduğunu, nasıl bir ortamda indiğini, neler ihtiva ettiğini, sure ve ayetlerinin nasıl tertip edildiğini, hangi yönüyle mu?ciz olduğunu, mantuk ve mefhumun ne tür özellikler taşıdığını öğrendiler. Kur?an ilimleri bir anlamda anahtar vazifesi gördü. Bunun içindir ki Taberi, Kurtubi, Alusi gibi büyük müfessirler eserlerinin baş taraflarında hatırı sayılacak şekilde Kur?an ilimlerine yer ayırdı. Bu alanda en derli-toplu eseri kaleme alan Suyuti de, eserini, tefsirine bir mukaddime olarak kaleme aldığını söyler.[74]

Kur?an ilimlerini tahsil eden kişi İslam düşmanlarının Kur?an-ı Kerim etrafında ihdas ettikleri yalan ve iftiralara karşı güçlü bir silahla donanmış olur. İslam?ın esası olan Kur?an?ı savunmanın ümmetin, özellikle de alimlerin en önemli vazifelerinden biri olduğu düşünüldüğünde bu ilimlerin önemi daha da artmaktadır.[75]

Müfessir Olmak Neleri Bilmeyi Gerektirir?

Kur?an anlaşılmak için gönderilmiştir. Bu yüzden aklı olan herkes ayetlerin önemli bir bölümünü anlar. Anlaşılan ayetler üzerinde düşünmek zihinlerde yeni inkişaflara zemin hazırlar. Bu sayede Allah Teala onlara anlama ameliyesini kolaylaştırır: ?Andolsun biz, Kur?an?ı düşünüp öğüt almak için kolaylaştırdık. Var mı düşünüp öğüt alan.?[76] Fakat düşünmek Kur?an?ı anlamak için yeterli değildir. Zira yeterli olsaydı Allah, Resulü?nü ?açıklayıcı? olarak göndermezdi. O halde düşünmek Kur?an?ı anlamanın en düşük mertebesidir. Onu, ilahi murat çerçevesinde anlayabilmek için bilinmesi gereken ilimler vardır. Suyuti bunları 15 olarak belirlemiştir: Arap Dili, Nahiv ve Sarf (Gramer ve Dil Bilgisi), kelimelerin türeyişlerinden bahseden ilim (iştikak), meani, beyan , bedi?, kıraat, akaid ve kelam, fıkıh usulü, ayetlerin iniş sebepleri ve kıssalar, naih-mensuh, fıkıh, sünnet ve nevhibe ilmi.[77]

Müfessir Nelerden Sakınmalıdır?

Kur?an?ı anlamaya gayret eden müfessirin hataya düşmemesi ve ayetlerin anlamını çarpıtmaması için sakınması gereken bir takım hususlar vardır. Bu bağlamda şunlar söylenebilir:

1. Müfessir Arap Dili?nin kurallarını, akaidin temel esaslarını ve tefsir için gerekli olan ilimleri bilmeden Allah?ın muradını açıklamaya kalkışmamalıdır.

2. Müteşabih gibi, kesin bilgisini Allah Teala?nın zatına tahsis ettiği meseleleri ve sır olduğu bildirilen gaybi hakikatleri tefsir etmeye dalmamalıdır.

3. Ayetleri hevası istikametinde tefsir etmemelidir.

4. Bozuk mezhebi ?asıl?, tefsiri ise ?tabi? yaparak yanlışları doğrulayan bir tefsirden uzak durmalıdır.

5. Delil olmadan Allah?ın muradı şöyle şöyledir dememelidir.[78] Kur?an?ı Kerim böyle bir yaklaşımın Şeytan?ın telkinleri sonucu gerçekleştiğini söyler: ?O size Allah?a karşı bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder.?[79]

6. Hangi ayetin nasıl bir anlayış sistemi ile ne kadar anlaşılabileceğini bilmeli ve en sonunda ?Allah-u a?lem? (en iyisini Allah bilir) demeli yani tefsirinin muradı ilahi olduğunu iddia etmekten uzak durmalıdır.

Farklı Anlayışların Şekillendirdiği Tefsir Usulleri

Müfessirlerin Kur?an?ın farklı yönlerini dikkate almaları değişik tefsir anlayışlarının oluşmasına zemin hazırladı. Asırların geçmesine rağmen ortak kaygılara ve müşterek yönelişlere sahip tefsir tarzları hep aynı kaldı.

Farklı tefsir anlayışlarının oluşum ve istikrarında müfessirlerin meslekleri belirleyici oldu. Hadisle uğraşanlar ?rivayet?, akli ilimlerde mahir olanlar ?ictihat? sufi eğilimlere sahip olanlar ?işari? tefsire fakihler de ?ahkama? ağırlık verdi. Tabi bunu yaparken benimsedikleri mezheplerin kriterlerini desteklemeyi de ihmal etmediler. Bu çerçevede Ehl-i Sünnet, ayetlerle alakalı rivayetlere ve zahir anlama sıkı sıkıya bağlı kalırken Şia ve Mu?tezile başta olmak üzere topyekün ehl-i dalalet lafzın müsaade etmediği tefsirlere tevessül etti.

Müfessirlerin yönelişlerine göre yapılan tefsirleri şu şekilde sıralamak mümkündür:

Rivayet Tefsiri

Rivayet tefsirine ?me?sür? veya ?nakli? tefsir de denir. Ayeti bir başka ayet, sahabe ve tabiinden[80] gelen rivayet ile ilahi murat çerçevesinde açıklamaya rivayet tefsiri denir.[81]

Rivayet tefsiri saadet asrından itibaren sürekli gelişme göstermiştir. Çünkü İslam coğrafyasının genişlemesi, değişik din ve kültürlere mensup milletlerin İslam?la tanışması beraberlerinde yeni sorunlar getirmişti. Sahabe, vahiy kültürünün bilinç altına yerleştirdiği birikimle ayetleri açıklamaya çalıştı. Tabiin de sahabeden öğrendiği bu yöntemi aynen takip etti.

Rivayet tefsiri nakil merkezli olduğundan diğer tefsirlere nispetle oldukça az ihtilaf içerir. O ihtilafların çoğunluğu da özde aynı, ibarede farklıdır. Mesala Fatiha?daki ?doğru yol? terkibini bir grup alim ?Kur?an? olarak tefsir ederken diğer bir grup ?İslam? olarak açıklamaktadır. Gerçekte bu iki tefsir aynıdır. Zira ?İslam? Kur?an?a ittiba?dan ibarettir. Fakat her biri ?doğru yol?un ayrı bir vasfına dikkat çekmektedir.[82]

Rivayet tefsirinin uydurma haber, İsrailiyyat ve isnatların hazfi[83] gibi zafiyet noktalarından beri olması durumunda kabul edilmesi vaciptir.[84] Çünkü bilgiye ulaşmanın en sağlıklı yolu rivayetleri dikkate alarak yapılan tefsirdir.

Hadis mecmualarının ?kitabu?t-tefsir? fasıllarında rivayet tefsiriyle alakalı hadisleri toplu halde bulmak mümkündür. En meşhur rivayet tefsiri ise Muhammed b. Cerir Taberi?nin Camiu?l-Beyan fi Te?vili?l-Kur?an? adlı eseridir.

Dirayet Tefsiri

Dirayet tefsiri ?Re?y? ya da ?ma?kul? tefsir diye de bilinir.[85] Arap Dili, söz sanatları, lafızların manaya delalet yönleri, cahiliyye şiiri, ayetlerin iniş sebepleri, nasih-mensuh başta olmak üzere tefsir için gerekli olan bütün ilimlere vakıf olan müfessirin Kur?an?ı içtihadıyla tefsir etmesine ?dirayet tefsir?i denir.[86]

Tefsir için gerekli olan altyapıya sahip, cehalet ve dalaletten uzak, ilahi gayeye uygun davranan müfessirlerin Kur?an?ı anlama noktasında ortaya koydukları içtihatlar ?dirayet tefsiri?nin muteber olan kısmını oluştururlar. Bu nev?i tefsirlerde izlenmesi gereken usul şu şekilde olmalıdır: Müfessir öncelikle ayetin tefsirini Kur?an?da, onda bulamadığı takdirde Sünnet?te aramalıdır. Çünkü Sünnet Kur?an?ı tefsir eder. Hakikati bu iki kaynakta arama faaliyeti netice vermezse müfessir sahabenin sözüne müracaat eder.

Müfessir ayetin anlamını Kur?an, Sünnet ve sahabe sözünden elde edemediği takdirde aşağıdaki sisteme riayet ederek içtihat eder:

Tefsir, ihtiyaç duyulandan az, maksada uygun olmayacak şekilde de fazla olmamalıdır. Ayete mutabık olmalıdır. Mecaz anlam, hakiki mananın kabulünün mümkün olmadığı durumlarda söz konusu edilmelidir. Kelamın siyakına, ayetler arasındaki münasebete, ayetlerin iniş sebeplerine riayet edilmeli, kozmoloji, sosyal hayatın ve tarihin kanunları göz önünde bulundurulmalıdır. Tefsirin Allah Resulü?nün (s.a.v.) söz, fiil ve takririne uygun olması ihmal edilmemeli, ayetin farklı ihtimalleri haiz olması durumunda manalar arasında tercih yapılmalı, müfret lafızların Hz. Peygamber zamanındaki kullanımları dikkate alınmalıdır.[87]

Yukarıdaki kriterleri dikkate almayan kişilerin arzu ve ideolojilerine göre Kur?an?ı tefsir etmeleri, Allah Teala?nın bilinmesini kendine özel kıldığı meselelere dalıp kesin bir dille ?bu ayetin anlamı şöyle şöyledir? demeleri ?dirayet tefsiri?nin yerilen kısmını oluşturur.[88] Allah Resulü?nün kişinin mücerred aklıyla Kur?an?ı açıklamasını kıymetlendirirken ifade buyurduğu ?Kim kendi görüşü ile Kur?an?ı tefsir ederse cehennemdeki yerini hazırlasın.?[89] hadisi bu nev?i müfessirlere şamildir.

İslam?ın erken asırlarından bu tarafa tedavülde olan ?dirayet tefsiri? sayesinde Kur?an?ın etkin bir şekilde hayata müdahil kalması mümkün olmuştur. Çünkü ayet ve hadisler sınırlı, buna mukabil hayatın ürettiği sorunlar namütenahidir. Bu durumda içtihat kaçınılmaz olmaktadır. ?Dirayet tefsiri? tarih boyu bu vazifeyi ifa etmiştir.

İslam dünyasını kuşatan sıkıntıları giderecek, buna mukabil yeni açılımlar getirecek olan ?dirayet tefsiri? zamanın ürettiği problemlere göre kısmi farklılıklar arz etmiştir. En meşhur ?dirayet tefsiri? Fahruddin er-Razi?nin, ?Mefatihu?l-Ğayb? adlı eseridir.

İşari Tefsir

Sadece tasavvuf erbabına malum olan bir takım gizli işaretlerle Kur?an?ı te?vil etmeye ?işari tefsir? denir.[90] İlahi ilhama muhatap olan sufilerin zihinlerinde Kur?an?ın ince manaları inkişaf eder. Bu vesile ile Kur?an?daki bir takım sırlara müdrik olurlar.

?İşari tefsir?de müfessir ayetin taşıdığı zahir anlamın dışında başka bir mana görür ki bu, sadece Allah?ın kalbini açtığı, basiretini aydınlattığı kişilere malum olur.[91]

?İşari tefsir? araştırma ve öğrenme ile elde edilmez. O, takva ve istikametin neticesi olan ?Vehbi? bir bilgidir.[92] Şu ayette bu manayı teyit etmektedir: ?Allah?a karşı gelmekten sakının. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.?[93]

Allah Teala?nın ilham yoluyla ilim verdiği kulların Kur?an?ı Kerim?deki sırları keşfetmeleri diye de tarif edilen ?işari tefsir? ile, Kur?an?ın anlamlarını tahrif eden Batini mezhebine mensup mürtetlerin tefsir anlayışları gece ile gündüz kadar farklıdır. Şöyle ki, sufiler zahir mananın ortaya çıkarılmasını destekler hatta o asıldır derler. Onlara göre ?Öncelikle zahir anlamı bilmek gerekir. Onu iyi bir şekilde bilmeden Kur?an?ın sırlarını anladığını iddia edenin durumu eve kapısından girmeden iç direğe ulaşacağını iddia eden adamın anlayışına benzer.? [94] Batiniler ise sufilerin zıddına zahir anlamın kesinlikle talep edilmediğini, Kur?an?ın asıl hedefinin batın anlam olduğunu iddia ederler. Batinilerin bu anlayışlarının arka planında İslam?ın hükümlerini ortadan kaldırma düşüncesi vardır. Bu da küfürdür. Nitekim Allah Teala şöyle buyurmaktadır: ?Ayetlerimiz konusunda (yalanlama amacıyla) doğruluktan sapanlar bize gizli kalmaz. O halde kıyamet gününde ateşe atılan mı, yoksa güven içinde gelen kimse mi daha iyidir??[95] Ayrıca Batiniler ayetin tek anlamının batini tefsir olduğunu iddia ederler. Sufiler ise ayetin tek anlamının işari mana olduğunu söylemedikleri gibi zahir anlamı da ikrar etmekten geri durmazlar.[96]

Tefsir, şartları ve sınırlarıyla bütünlük arz eden bir disiplindir. Onları ihmal ya da ihlal eden her anlama usulü, tebyinden ziyade tahrife yatkındır. Batini tefsirde lafız aynı kalmasına rağmen, lafzın yüklendiği mana bütünüyle ihmal edilmektedir. Bu açıdan Batini tefsir ?tahrif?, işari tefsir ise ?tebyin?dir. Hadisenin bu boyutunu tespit eden müfessirler ?İşari tefsirin meşruiyetini aşağıdaki şartların varlığına bağlamışlardır:

Tefsir Kur?an?ın nazmından anlaşılan mana ile çelişmeyecek; Tek anlamın işari mana olduğu iddia edilmeyecek; Ayetin iç tutarlılığına dikkat edilecek, zorlama tefsirler yapılmayacak. Mesala Ankebut Suresi?nin tefsirinde yapıldığı gibi ?Allah muhsinlerle beraberdir.?[97] mealinde ki ayette yer alan ?lemaa?? ifadesini ?lemmaa?? okuyup ?parıldatmak? manasında fili mazi, ?muhsinin? kelimesini de ?meful? olarak alıp işari tefsir adına ortaya saçma sapan bir beyan sunulmayacak; Tefsire şer?i ya da akli bir muarız olmayacak; Onu teyit eden şer?i bir kanıt mevcut olacak.[98]

Yukarıdaki şartlara sadık kalan sufi alimler Kur?an?ın iç manalarını keşfetme noktasında verimli çalışmalar telif ettiler. Onlar vasıtasıyla Kur?an?ın vicdanlara konuşan boyutu gün yüzüne daha bir berrak çıktı. Meşru ölçüler dahilinde kaleme alınan ?işari tefsirler?in en meşhuru Şihabuddin Muhammed el-Alusi?nin ?Ruhu?l-Meani? adlı eseridir.

Yakın Dönem Tefsir Usulleri

Yakın döneme kadar müfessirlerin Kur?an anlayışları mevcut üç usul çerçevesinde cereyan etmiştir. Fakat modern zamana gelindiğinde malum tefsir tarzları aşılarak, müsteşriklerin geliştirdiği mantık örgüsününde etkisiyle yeni tefsir yaklaşımları benimsenmiştir.[99] Benimsenen yeni tefsir tarzları İslam geleneğinin usul ve tefsiriyle çelişince, meşruiyet problemi yaşanmış, modernist tefsirciler ?Ulum-u Kur?an?a dair yazılan eserleri ve bu eserler dikkate alınarak telif edilen tefsirleri farklı açılardan eleştiri konusu yaparak kendilerine yol açmaya çalışmışlardır. İslam coğrafyasının çeşitli bölgelerinde bu anlayışta bir çok eleştiri neşredilmiştir. ?Ulum-u Kur?an?ın tenkit edilişi, kamuoyunda yeni yaklaşımları dikkate alan bir tefsir usulünün geliştirilmesinin ihtiyaç olduğu hissini uyandırmıştır!

Klasik tefsir usulüne başkaldırı tarzında gelişen yeni yaklaşımların önerdikleri köklü değişiklikler içinde; Muhammed Abduh?un ?İctimai?[100], Seyyid Ahmed Han?ın ?Modernist?[101], Emin el-Huli?nin ?Edebi?[102] ve öncülüğünü Fazlurrahman?ın yaptığı ?Tarihselci? tefsir anlayışları önemli bir yer tutmaktadır.

Sonuç

Kur?an?ı murad-ı ilahi çerçevesinde anlayan alimler bir ayeti tefsir ederken önce Kur?an?a, sonra Sünnet?e ardından sahabenin sözüne müracaat ettiler. Sahabeye öğrencilik yapmaları hasebiyle tabiinin tefsirini de dikkate aldılar.

Tedvin dönemiyle kitabi bir yapıya kavuşan tefsir ilmi ?Kur?an ilimleri?nin bir araya getirilmesi ile sistematik bir yapıya kavuştu. Kötü niyetli insanların Kur?an?ı mana itibariyle tahrif etmelerinin önüne geçebilmek için de müfessirle alakalı ilmi ve ahlaki yeterlilikler tespit edildi. Böylece tefsirin Allah Resulü ile başlayan saf çizgisi muhafaza edilmiş oldu.

Tefsirdeki klasik sistemenin terk edilmesi çok yönlü bir rekakete zemin hazırladı. Kimin neye dayanarak konuştuğu, niçin ret ya da kabul ettiği somut verilerini kaybetti.

Tefsir ilmi özellikle ilk üç kuşak itibariyle bir birine merbut küpler gibidirler. Birinin devre dışı bırakılmasıyla bütün sistem alt üst olur. Hadiseyi Yunus?un şu dörtlüğü ne de güzel ifade etmektedir:

Yerden göğe küp dikseler,

Birbirine bende etseler,

Altından birin çekseler,

Seyreyle sen gümbürtüyü.

Tefsirin meşru ölçüler dahilinde devam edebilmesi küplerin yerli yerinde durması ile yakından alakalıdır.

----------------------------------------------------------------

[1] Bkz. Ebu Ca?fer Muhammed b. Cerir Taberi, Cami?ul-Beyan fî Tefsiri?l-Kur?an, Daru?l-Kutübi?l-İlmiyye, Beyrut, 2003, I, 60.

[2] Muhammed Hüseyin ez-Zehebi, et-Tefsir ve?l-Müfessirun, Mektebet-u Vehbe, Kahire, 2003, I, 28.

[3] Kur?an, İsra(17): 82.

[4] Kur?an, Hicr(16): 94.

[5] Kur?an, Nisa(4): 171.

[6] Ebû?l-Fida İsmail İbn Kesir, el-Bidâye ve?n-Nihâye, Daru?l-Hadis, Kahire, 1992, III, 118.

[7] Şihabuddin Ebû?l-Fadl Ahmed b. Ali b. Askalâni İbn Hacer, el-İsabe fî Temyizi?s-Sahabe, Daru?l-Kutubi?l-İlmiyye, Beyrut, 1995, IV, 166.,

[8] Ebu Davud, Salat, 1391.

[9] Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed Kurtubi, el-Cami?u li Ahkâmi?l-Kur?an, Daru?l-Kutubi?l-İlmiyye, Beyrut, 2000, I, 30-1.

[10] Zeki Duman, ?Kur?an?ı Nasıl Anlamalıyız?? Asr-ı Saadet?te ve Günümüzde Kur?an?a Bakış Açısı, Rağbet Yayınları, İstanbul, 2002, s. 34-5.

[11] Hanefi mezhebine mensup hukukçulara göre muhassıs tahsis edilen ayetten hemen sonra gelmelidir.

[12] Bkz. Halid Abdurrahman el-Ak, Usulu?t-Tefsir ve Kava?ıduhu, Daru?n-Nefais, Beyrut, 2003, s. 140 vd.

[13] Kur?an, Nahl(16)47.

[14] Kurtubi, a.g.e., X, 73.

[15] Taberi, a.g.e., V, 158.

[16] Taberi, a.g.e., I, 110-115.

[17] Kur?an, Enfal(8): 60.

[18] Muslim, İmare, 168; Tirmizi, Tefsir, 5; İbn Mace, Cihad, 19; Darimi, Cihad, 14.

[19] ez-Zehebi, a.g.e., I, 46.

[20] Bkz. Tirmizi, Ahkam, 3.

[21] Kur?an, Tevbe(9): 37.

[22] Muhammed Ali es-Sabuni, Safvetu?t-Tefasir, Daru?l-Kur?an?il-Kerim, Beyrut, 1981, I, 535.

[23] Kurtubi, a.g.e., VIII, 88.

[24] Kur?an, Bakara(2): 189.

[25] Kurtubi, a.g.e., II, 230.

[26] Zürkani, a.g.e., I, 16.

[27] Kur?an, Maide(5): 3.

[28] Fahruddin Muhammed b. Ömer Râzi, et-Tefsiru?l-Kebîr, Daru?l-Kutubi?l-İlmiyye, Beyrut, 1990, XI, 110.

[29] Taberi, a.g.e., IV, 419; Kurtubi, a.g.e., VI, 42.

[30] Razi vakıayı Ebu Bekir?e, Taberi ve Kurtubi ise Hz. Ömer?e isnat etmektedir. Biz iki rivayeti dikkate alarak hadiseyi naklettik. Bkz. Razi, a.g.e., XI, 110; Taberi, a.g.e., IV, 419; Kurtubi, a.g.e., VI, 42.

[31] ez-Zehebi, a.g.e., I, 30.

[32] Bkz. es-Sayis, a.g.e., s. 40.

[33] ez-Zehebi, a.g.e., I, 72; Benzer açıklamalar için bkz. Sabuni, a.g.e., s. 70.

[34] Kur?an, Bakara(2): 223.

[35] Taberi, a.g.e., II, 409.

[36] Ebû?l-Fida İsmail İbn Kesir, Muhtasar-u Tefsir-i İbn Kesir, (İht. Muhammed Ali Sabuni), Daru?l-Kur?an?i?l-Kerim, Beyrut, 1399, I, 12.

[37] İbn Kesir, a.g.e., I, 12.

[38] Kur?an, Zariyat(51): 17-18.

[39] Enes b. Malik?in ?Hz. Peygamber vefat ettiğinde dört sahabi dışında hafız yoktu.? şeklindeki rivayeti ile alakalı bir çok te?vil yapılmıştır. Bunlardan en doğru olanı; Enes b. Malik?in bu ifadeyi Evs kabilesine karşı Hazrec?i övmek için, o kabileye ait olan hafızları belirttiğidir. Bkz. Muhammed Ebu Şehbe, el-Medhal li-Diraseti?l-Kur?ani?l-Kerim, Mektebetu?s-Sunne, Kahire, 2003, s. 264.

[40] Ebu Şehbe, a.g.e., s. 261-5.

[41] Bkz. Zurkani, a.g.e., I, 27.

[42] Ahmed b. Hanbel, Müsned, III, 39,56.

[43] Kur?an, Abese(80): 31.

[44] Özetlenerek alınmıştır. Bkz. ez-Zehebi, a.g.e., I, 73.

[45] İbn Hacer, Tehzibu?t-Tehzib, X, 42; ez-Zehebi, a.g.e., I, 79

[46] Kur?an, A?raf(7): 164.

[47] İbn Hacer, Tehzib, VII, 265; Zehebi, a.g.e., I, 84.

[48] Kur?an, Nisa(4): 100.

[49] Kurtubi, a.g.e., I, 21.

[50] ez-Zehebi, a.g.e., I, 76.

[51] İsrailî bilgi ile alakalı İslam?ın tavrı şu şekildedir: ?İslam?ın doğruladığı kabul, tekzip ettiği reddedilir. Bunun dışındakilerde ise tevakkufta bulunulur.? Bkz. Muhammed Zahid Kevseri, Nazra ?Abira fi Meza?imi men Yünkiru Nuzüle ?İsa (a.s.) Kable?l-Ahira, Kahire, 1987, s. 49.

[52] Zurkani, a.g.e., II, 20.

[53] Şihabuddin Ahmed b. Hacer Heytemi Mekki, el-Hayratu?l-Hisan, Daru?l-Erkam, Beyrut, ty., s. 62.

[54] ez-Zehebi, a.g.e., I, 96.

[55] Suyuti, a.g.e., II, 243.

[56] ez-Zehebi, a.g.e., I, 96.

[57] Kattan, a.g.e., s. 351.

[58] Suyuti, a.g.e., II, 243; ez-Zehebi, a.g.e., I, 104; Kattan, a.g.e., s. 351.

[59] ez-Zehebi, a.g.e., I, 105; Kattan, a.g.e., s. 355.

[60] ez-Zehebi, a.g.e., I, 105; Kattan, a.g.e., s. 355.

[61] Bkz. Taberi, a.g.e., I-XII.

[62] Bir takım tasarruflarla özetlenerek alınmıştır; Suyuti, a.g.e., II, 243; ez-Zehebi, a.g.e., I, 107; Kattan, a.g.e., s. 352..

[63] Suyuti, a.g.e., II, 243-4; Kattan, a.g.e., s. 352.

[64] Kattan, a.g.e., s. 352.

[65] ?Ceale? fiilini Allah Kur?an?ı ?indirdi? yerine ?yarattı? anlamında tefsir eden Zemahşeri, insanların eserine rağbet etmemesi üzerine ?yarattı? kelimesini daha sonra ?indirdi? şeklinde değiştirmiştir. Bkz. Ebû?l-Kasım Carullah Muhammed b. Ömer Zemahşeri, el-Keşşâf an Hakâiki?t-Tenzil ve Uyuni?l-Akâvil fî Vucuhi?t-Te?vil, Daru?l-Ma?rife, Beyrut, ty, I, 3; ez-Zehebi, a.g.e, I, 304.

[66] Kur?an, Tekvir(81): 19.

[67] Kur?an, Tevbe(9): 43; ?Bu, suç işlemeden kinayedir. Çünkü ayette geçen ?el-avf? kelimesi suç işlemenin müradifidir. Bu durumda ayetin anlamı şöyle olur: ?Hata ettin. Ne kötü bir şey yaptın.?? Keşşaf, a.g.e., II, 192.

[68] Kur?an, Tahrim(66): 1; Zemehşeri bu ayetin tefsirinde şöyle demektedir; ?Bu, Hz. Peygamberden sadır olan bir zelledir. Çünkü hiç kimsenin Allah?ın helal dediğini haram kılma yetkisi yoktur. Zira O, helal kıldığını kendisinin bildiği bir hikmet ya da maslahattan dolayı helal yapmıştır. Haram kılması da maslahatı mefsedete döndürmesidir.? Bkz. Keşşaf, a.g.e., IV, 125. Ayetin soru formunda gelmesinin nedeni azarlamak (tevbih) için değil yapılan işin illetini öğrenmek içindir. Tıpkı Maide (5/116) Suresinde ki ?Ey Meryem oğlu İsa! Sen mi insanlara Allah?ı bırakarak beni ve anamı iki ilah edinin dedin? diyecek? ayetinde olduğu gibi. Bu ayette sorunun öncesinde ?afv? vardır. Afv ile azarlama bir arada olmaz. Zira azarlayan affetmez. Azarlama bir nev?i cezalandırmadır. Halbuki Allah Teala affettiğini bildirmektedir. Bkz. Abdulvehhab b. Ahmed b. Ali eş-Şa?rani, el-Yevakit ve?l-Cevahir fi beyani Akaidi?l-Ekabir, Beyrut, 2003, I, 243. Burada Zemahşeri?nin zannettiği gibi Allah Resulü?nün helal olan bir şeyi haram kılması yok ki hadise muhalefet ve günah olarak değerlendirilsin. Sadece Hz. Peygamber (ayetin sebeb-i nüzulüne göre) hanımlarının hatırı için bazı şeyleri yapmaktan uzak duracağını belirtmiştir. Zemahşeri?nin hadiseyi helal olan bir şeyi haram kılmak olarak değerlendirmesi nübüvvet makamına karşı olan saygısının eksikliğinden kaynaklanmaktadır. Bkz. Sabuni, a.g.e., III, 407.

[69]

[70] el-Ak, a.g.e., s.39; Ebu Şehbe, a.g.e., 25.

[71] Suyuti , a.g.e., II, 243.

[72] Daha farklı tesbitler için bkz. Ebu Şehbe, a.g.e., s. 35.

[73] Bkz. Ebu Şehbe, a.g.e., s. 45-6.

[74] Suyuti, a.g.e., I, 8.

[75] Bkz. Ebu Şehbe, a.g.e., 27.

[76] Kur?an, Kamer(54): 17.

[77] Suyuti, a.g.e., II, 221-2; Zurkani, a.g.e., II, 46; ez-Zehebi, a.g.e., 190-2.

[78] ez-Zehebi, a.g.e., I, 196.

[79] Kur?an, Bakara(2): 169.

[80] Tanıma tabiinden nakledilen açıklamaların da eklenmesi rivayet tefsirlerinde tabiin görüşlerinin de kullanılmasından dolayıdır. Bkz. Taberi, a.g.e., I-XII.

[81] Bkz. Zurkani, a.g.e., II, 14; ez-Zehebi, a.g.e., I, 112; Kattan, a.g.e., s. 358; İsmail Cerrahoğlu, Tefsir Usulü, Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 1993, s. 228.

[82] Kattan, a.g.e., s. 359.

[83] ez-Zehebi, a.g.e., I, 115.

[84] Kattan, a.g.e., s. 359.

[85] Sabuni, a.g.e., s. 155.

[86] ez-Zehebi, a.g.e., I, 147.

[87] Özetlenerek alınmıştır. Bkz. Zurkani, a.g.e., II, 53-54; ez-Zehebi, a.g.e., I, 197-198.

[88] Bkz. Sabuni, a.g.e., s. 155.

[89] Tirmizi, Tefsir, IV, 439-440.

[90] Zurkani, a.g.e., II, 67.

[91] Sabuni, a.g.e., s. 171.

[92] Sabuni, a.g.e., s. 172.

[93] Kur?an, Bakara(2): 282.

[94] Suyuti, a.g.e., II, 237.

[95] Kur?an, Fussilet(41): 40.

[96] Suyuti, a.g.e., II, 237.

[97] Kur?an, Ankebut(29): 69.

[98] Zurkani, a.g.e., II, 69.

[99] M Said Şimşek, Gününmüz Tefsir Problemlemleri, Kitab Dünyası, Konya, ty., s. 52-119,157.

[100] Temelde pozitivist bilim mantığına karşı olduklarını söylemelerine rağmen ayetleri söz konusu mantık çerçevesinde açıklamaya özen gösteren İctimai Tefsir Anlayışının en uç örneklerinden bir tanesi Muhammed Abduh?un Fil Suresi tefsiridir. Abduh, söz konusu sürenin tefsirinde Ebabil Kuşlarını önce sinek ardından mikrop, taşları da sineklerin ayaklarına bulaşan toz zerreleri olarak tevil eder ve bunu garip bir şekilde rivayetlerin ittifak ettiği bir husus olarak niteler. Ayrıntı için bkz: Muhammed Abduh, Tefsiru Cuz?i Amme, Matbaatu?ş-Şa?b, Mısır, ty., s.118 vd.

[101] Temelinde Allah?ı inkar yatan doğa bilimiyle, Allah?ın vahyi Kuran?ı anlamaya çalışan ve bunu sistemleştirebilmek için İngilizlerin desteğiyle 1875?de Aligarh?de ?Mohammadan Anglo-Oriental College? adıyla -daha sonraları üniversiteye dönüşen- bir kolej kuran Ahmed HanR

KAYNAK:İNKİŞAF DERGİSİ


Yeni yorum gönder

Bu alanın içeriği gizli tutulacak ve açıkta gösterilmeyecektir.
  • Allowed HTML tags: <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd><b><img>
  • Satır ve paragraflar otomatik olarak bölünürler.
  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.

Biçimleme seçenekleri hakkında daha fazla bilgi

DOĞRULAMA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Resimde gördüğün harfleri sırayla yaz
Google
 

Anket

Sinema ve dizilerin islami yaklaşımını nasıl buluyorsunuz?:

Sünnet . islam . iman . Kur'an-ı Kerim . kıyamet alametleri . Din ve Inanc . Ehli Sünnet . Mehdi . Hadis . Dört incil . Mezhep . cennet . Hıristiyanlık . eshab-ı kiram . tevhid . iman esasları . cinler . Hıristiyanlar . mezhepsizler . cehennem . küfür . ehli sünnet alimleri . ehli sünnet itikadı . mezhepler . amel . isa'nın gökten inmesi . Mehdi'nin çıkış alametleri . ahir zaman . din tahripçileri . eshaba dil uzatmak . islam düşmanları . mezhepsizlik . islam alimleri . incillerdeki çelişkiler . peygamberler . cennetlikler . mümin . sapık fırkalar . hak mezhepler . eshabı kötülemek . eshabı kiramı sevmek . kader . Sinoptik inciller . Hz. isa'nın mucizeleri . mezhebe uymak . eshabı hayırla anmak . Allah'ın sıfatları . Kitab-ı Mukaddes . Hıristiyan inancı . inanç . incil . vehhabilik . ehli sünnet vel cemaat . hadisi şerifler . Yeni Ahid . Muharref inciller . cin . ahiret günü . Müminler . eshabı kiramın üstünlükleri . peygamberimiz . Hıristiyan dünyası . vaaz ve nasihatleri . çarmıha gerilmesi olayı . Kuran ayetleri . Mehdi’nin ortaya çıkışı . islam'ın hakimiyeti . PKK . Ermeni Sorunu . din düşmanları . şirk . ilim . ehli sünnet yolu . Kuran . kadere iman . Yahudiler . tahrifat . Yuhanna incili . Allah'a iman . Misyonerler . mirac . ashaba muhabbet . ashab . müslümanlık . mezhep imamları . itikad . Hz. isa'nın sözleri . hadisler . iman etmek . Ehli sünnet mezhebi . irade . kıyamet günü . hesap günü . kaza . hayırlı amel . Tutku filmi . insanların hayırlısı . eshabı kiramın fazileti .

Son yorumlar